نقد داستان « حکومت و محکومیت، نوبتی » نوشته مظاهرشهامت
ابتدا نکاتی در باره نقد روان کاوی ، با ید گفت که نقد روان کاوانه از فروید آغاز شد و بهترین نمونه ی آن رانیز
می توان نقد نمایش نامه ی هملت اثر شیکسپیر دانست . از ان زمان به بعد نقد روانکاوی دچار تحولات شده و تا به جایی رسیده که یکی از پراهمیت ترین نقد ها در حوزه ی ادبیات شود .
به طور خلاصه می توان نقد روان کاوی را به سه دسته عمده تقسیم
کردکه شامل یک : روان کاوی شخصیت ( personality ) – نه کاراکتر- که مورد توجه داشتن جزئیات زندگی صاحب اثر را در بر می گرفت مثلا هنگامی که به عقده ی ادیپ هملت پرداخته می شود ،به زندگی خصوصی شیکسپیر هم پرداخته می شود و این نکته مورد توجه قرار می گیرد که زمان شروع نوشتن هملت تنها ده روز از مرگ پدر شیکسپیر گذشته بوده به آن معنا که عقده ی ادیپ به خود شیکسپیر بازمی گردد .
دو : روان کاوی اتفاقات متن ( نقد خود متن ) که به منزله ی مد نظر گرفتن کل وقایع و تحولات تاریخی ، اجتماعی ، و... زمانه بوده مثلا اگر جمله ای مانند " من گرسنه ام " در متن می آمد آن را به فقر اجتماعی و ظلم و ستم زمانه ربط می دادند حال ان که ان جمله صرفایک نیاز فیزیو لوژیکی بوده ویا به منظور نشان دادن زمان سه وعده ی غذایی بوده باشد .
وسه : که این شیوه از نقد شیوه ای تکامل یافته است و قدمت آن به کمتر از بیست و پنج سال اخیر می رسد .
در این شیوه کانون توجه روان کاو به نقد خود تحلیل گر ، خواننده – منتقد است . به ان معنا که هر متنی دارای فرایند های مبهم و پیچیده ای ست و واکنش های منتقد است که معنای جدید را می افریند- باز سازی می کند پس آن میزان که خود متن مهم است روان کاوی روان کاو آن نیز مهم است و می توان این شیوه از نقد را ( خلق هنگام خوانش) نام نهاد .
در حوزه ی تخصصی روان شناسی این کانون توجه بیشتربه فرایند های مبهم تحلیل شونده است . این نکته را هم اضافه کنم که در نقد متن نباید چند ابزار همزمان به کار گرفته شود چرا که آن نقد نمی تواند دارای انسجام وپذیرفته شدگی قابل قبول باشد مثلا اگر متنی دارای بسامد بالای نشانه های کهن الگویی باشد باید نقد یونگی را در مورد آن اعمال کرد و اگر این بسامد با لا ما را متوجه مسایل پرسونالی کند باید از نقد فرویدی استفاده کنیم .
همان گونه که تحلیل یک شخصیت بسته به خواب ها ، رویا ها ، و خاطرات تحلیل شونده است روان کاوی یک متن هم بسته خوانشی ست که منتقد باید از تخیل ، ابهامات ، و فرایند های نا پیدای متن داشته باشد . پس یکی از ره یافت هایی که می شود از طریق آن اجازه ی ورود را به متن گرفت بر رسی و باز سازی برش های ناآگاه متن است که معمولا به شکل ایماژ ها ، تخیلات ، استعاره و... بروز پیدا می کند .
بلاخره رسیدیم به این نقطه . از آن نکته ها به این نقطه . باز هم مثل باز هم آن دفعه های قبل . باز هم های دفعه های قبل . در این نقطه نوبت من شروع می شود . نوبت من است . مثل آن نوبت های من بود ها و نوبت تو بود ها .
تا این جا فهمیدیم روایت بر محور " دور باطل " است و به ظاهر یک روایت مسطح است اما از نگاه روان کاوانه از همین ابتدای داستان می توان پر تاب ذهن به گذشته یعنی مرور خاطرات را بر رسی کرد اما حرف ما این جا این نیست و در قسمت های بعد به این سیلان ذهن خواهیم پرداخت .
با توجه به خواندن پیشین ، پای دوشخصیت مستقل در بین نیست و پرسونال وارد یک مراوده ی بدون کلام ( cammunicetion ) بین ضمیر ها شده است که می توان با آن ها سمپاتیک کرد و به بر رسی جزء جزء ضمیر ها ی بروزیافته پرداخت . نا گفته نماند که در این جا سمپاتیک به معنی مصاحبه گری دوستانه بین تحلیل گر و تحلیل شونده است نه هم دلی با ان .
من شاه هستم ، یک دیکتاتور ، خان ، رییس جمهور ، قدرتمند . دقیقا مثل تو شاهی ، یک دیکتاتور ، خان ، رییس جمهور ، قدرتمند بودی ها . نفرات و اعوان و انصار هم نمی خواهم ، همه ی کار ها را خودم می کنم : دستور دادن ، گرفتن ، زندانی ، شکنجه ، لازم باشد ازاد کردن .
آوردن این سطور بیشتر به دلیل تثبیت این گفته بود که ما مطمئن شویم کشمکشی بین جنبه های پرسونال رخ داده است نه گفتگویی بین دو کاراکتر دلالت این قضاوت را من از این برش – همه ی کار ها را خودم می کنم ، دستور دادن ، گرفتن - گرفته ام که در واقع یک بازی " مازوسادی "مجازی پرسونال با خود است . با توجه به این گفته ها چند رهیافت را برای نقد پیشنها می کنم و در خلال آن ها نیز به نقد داستان حکومت و محکومیت نوبتی ادامه خواهم داد.
1. تکرار ( m ): parallelis که خود شامل دو نوع است
الف – پرللزم عمد : که اگاهانه است و برای ایجاد ساخت ، فرم ، روایت ودر شعر غیر از این ها برای ایجاد موسیقی ، لحن سازی ، بازی زبانی و تاکید است .
ب – تکرار غیر عمد : پرللزم غیر عمد هم شامل چند زیر مجموعه است به طور مثال یک : تکرار دلالت گر فرا فکنی - من شاه هستم یک دیکتاتور ، خان ، رییس جمهور ، قدرتمند . دقیقا مثل توشاهی یک دیکتاتور ...
نکته ای که مورد توجه منتقد باید باشد ان است که بتواند از طریق این تکرار های غیر عمد به لایه های پنهان متن برسد مثلا ما تا این جا فهمیده ایم که این تکرار ها دلالت بر فرا فکنی دارد .
معنی ساده ی فرا فکنی ، تقصیر را از خود دور کردن و به جانب دیگران انداختن است ، روایت می شود که من یک دیکتا تورم ، یعنی اگر من یک دیکتا تور هستم تقصیر توست چون تو هم دیکتا تور بودی . پس این رفتار مستبدانه ی تو بوده که من را به به یک مستبد تبدیل کرده – دقیقا مثل تو شاهی یک دیکتا تور... _
دو: تکرار دلالت گر میل
فروید می گوید : انکار شدید میل شدید را می رساند . نمونه تکرار انکار شدید را در فرهنگ خودمان می بینیم ، از سویی شدیدا به نفی فرهنگ غربی می پردازیم و مدام در حال مشت گره کردن و مرگ بر هستیم و از سوی دیگر برای کالا هایی که مارک غرب دارند به اب و آتش می زنیم .
خلاصه ی این قسمت، بجاست اشاره کنم که برای بررسی و نقد، منتقد اول باید شاخصه ی تکرار را در متن پیدا کرده ، نوع آن را چنانچه که در بالادیدیم مشخص کرده و به چرایی آن بپردازد همان طور که ما این کار را کردیم و به دلالت میل ، فرا فکنی ، و ساختاری رسیدیم البته چون این نقد صرفا یک نقد روان کاوانه است پس دلالت پرللزم عمد را سر بسته گذاشته ام که در فرصتی دیگر به پرللزم عمد هم بپردازیم .
2- جابجایی ( displacement )
تعریف جابجایی ان است که هر مصداق امیال و هر ابژای می تواند جایگزین ابژه یا مصداق امیال دیگری بشود به آن شرط که امیال نا کام از آن کام بگیرد . به طور مثال اگر شخصیتی در دوران کودکی آسیب دیده باشد بر فرض دچار عقده ی ادیپ باشد ، چون نتوانسته سالم از آن مرحله از رشد شخسیت بیرون بیاید پس همواره ان را با خود به دوران مدرسه و دانشگاه می برد و امکان دارد معلم یا استادش را جایگزین پدر کرده و توسط مکانیسم جابجایی تمام خصوصیات استادش را به شخصیت " رقیب " یعنی پدرش ربط دهد و به انتقام و کشمکش درونی با او بپردازد و بعضی وقت ها هم به فکرانتقام واقعی با استادش بیفتد که این مرحله ی حاد است .
مشت می زنم به صورتت ، سنگین . ناگهان می زنم ، نمی زنی ، می زنی ، نمی زنم . اعدامت خواهم کرد نوبت من است . تیر باران خواهم شد نوبت توست . بهترین غذا ها را خواهم خورد ، نوبت .بهترین نوشابه ها را نوشیدی ، نوبت . این دفعه مثل قبلا نمی زنی محکم تر می زنی ، تقریبا مثل بعد ها . دایره بزرگتر می شود . دایره کره می شود .
مکانیسم جابجایی ( دیس پلیس منت ) را می توان در این داستان به راحتی پیدا دید و به چرایی ان جواب داد . ما هر روزه بدون آن که اگاه باشیم از این مکانیسم استفاده می کنیم ، شاید برای شما پیش آمده باشد با شخصی مواجه شده باشید اما بدون ان که او را بشناسید از او به شدت خوش یا بدتان بیاید .
در داستان زنی که مردش را گم کرد نوشته ی صادق هدایت هم دقیقا شخصیت زن داستان از مکانیسم جابجایی استفاده کرده است . در واقع انتهای داستان زنی که مردش را.... همیشه برای منتقدان ادبی عجیب بوده و برخی ها معتقدند پایان داستان خیلی با تعجیل و نا گهانی تمام شده .منتقدان گویا منتقدان ادبی نتوانسته اند به خود بقبولانند که چگونه زنی که با ان همه مشقت دنبال شوهرش بوده و از دوست داشتن با او دم می زده چطور نا گهان عوض شده وبه را حتی با یکی دیگر می رود . در واقع برای یک روان کاو انتهای داستان به هیچ وجه غیر طبیعی و با عجله نیست چرا که زرین کلاه وقتی با مرد مرکب سوار مواجهه می شود خصوصیات شوهرش رادر او می بیند پس شخصیت شوهرش را با مرد روستایی جابجا می کند و او را جای گزینی می یابد که امیالش می تواند نا کامی گذشته را از وی بگیرد . نا گفته نماند که در داستان به هیچ و جه از هرزگی یا عدم دوست داشتن زرین کلاه نشانه ای به دست نمی آيد.
3 – کنش گر ها
الف . کنش گر ذات : که همواره درپی دست یابی به امیال و لذات است
- بهترین غذا ها را خواهم خورد ، اعدامت می کنم ، شکنجه ات می کنم -
ب . کنش گر فرا خود : که اخلاق گرا ست و مدام در حال حرکت به تعالی است – پا روی برگ نگذار ، دستت را به من بده –
پ . کنش گر خود : که همیشه مثل ناظمی در حال ساختن مکانیسم های مهار کنننده است و مانع بروز افراطی دو کنش گر ذات و فرا خود می شود در جاهایی که یکی از این کنش گر ها بروز افراطی پیدا کنند سا مانه عقلانی را به هم می ریزند ، عرفان و ریاضت و سادیسم و مازوخیسم هم ناشی از این دو کنش گراست در مقابل مثلا پراگماتیسم از کنش گر خود نشئت گرفته است .
فرایند کشمکش بین سه کنش گر
[ پا روی برگ نگزار = کنش گر فرا خود ] [ می گذارم = کنش گر ذات ]
[ نگذار = فرا خود ] [ می گذارم = ذات ] [ لج نکن = کنش گر خود ]
مشاهده می شود که چکونه کنش گر خود عقل را به کار برده و با گفتن " لج نکن " رای به صحیح بودن نظر کنش گر فرا خود داده است و به سادگی قائله ی کشمکش را خوابانده است . در واقع هر یک از کنش گر ها رفتار طبیعی خود را نشان داده اند . چیزی که مورد توجه منتقد باید باشد آن است که آیا بروز کشمکش کنش گر ها به رفتار های نیوروتیکی ( neurosis )انجامیده است ؟
"نیو روز" یک اصتلاح فرانسوی و به معنای روان رنجوری است نا گفته نماند که نباید روان رنجوری را با روان پریشی ( psychosis ) ااشتباه گرفت چرا که سطحی از روان رنجوری در کل مردمان دنیا هست و علت آن هم همین چهار چوب ها و سر کوب ها و شکست های اجتماعی است اما زمانی روان رنجوری به مرحله ی حاد برسد آن وقت سایکروسیس اتفاق می افتد که در روان پریشی سامانه ی شخصیت از هم گسیخته و ارتباط شخص با دنیای واقعی قطع می شود اگر سری به مراکز در مانی بیماران روانی زده باشید می بینید که مثلا یکی در حالی که تاجی کاغذی بر سر گذاشته و شنلی را پوشیده ادعا می کند که یکی از پاد شا هان است یا شخص دیگری بدون توجه به همه در حال استمناست . نمونه ی دیگری از در هم پاشیدگی شخصیت اسکیزو فرنی است که لزوما اسکیزوفرنیا در بیما رستان بستری نمی شود مثلا یک اسکیزو فرنیای پارانوئیدی امکان دارد همواره ترس و سوء ذن را داشته باشد اما میان اجتماع هم زندگی کند و یا به صورت سر پایی تحت مراقبت پزشک باشد اما نه لزوما بستری دربيمارستان
4 – خواب دیدن در بیداری ( daydreaming )
خواب دیدن در بیداری تحلیل شونده همان اندازه برای روان کاو اهمیت دارد که خواب ها و رویا ها ی شبانه ی او .
می دانیم که خواب های شبانه همال امیال و هراس ها هستند و چون در واقعیت نمی توان بر آن ها چیره شد ، آن ها به صورت داستان های تو هم توهم و بهم پیوسته در خواب های و کابوس های شبانه تجربه می شوند مثلا :
اگر کسی در پی به دست آوردن شخصی باشد و در واقعیت امکان آن نباشد ، در عالم خواب این عمل توسط مکانیسم جابجایی امکان پذیر می شود و ان شخص در قالب یکی از نزدیکان یا آشنا ها ظاهر می شود به همین دلیل است که گاهی از خواب های خود سر در نمی آوریم مثلا بدون آن که در فکر آن شخص بوده باشیم در خواب مان ظاهر می شود و یا بعضی وقت ها خصوصیات و رفتا ر های دوشخص متفاوت را در یک شخص می بینیم بر فرض خواب می بینیم که برادر مان بجای مادر به ما شیر می دهد .
روان کاو همواره برای تحلیل و باز سازی شخصیت به خواب ها ، خاطرات ، و خواب های در بیداری تحلیل شونده تکیه می کند و در واقع از این طریق است که یک روان کاو می تواند به ناخوداگاه شخص دست بابد .
رهیافتی که منتقد می تواند توسط آن به نا آگاه متن دست یابد تحلیل و مصاحبه گری با کشف و شهود ها ، تخیل ، استعاره و هر چیز دیگری ست که به نا آگاه متن مربوط است . نقل است* در یک مهمانی که به افتخار فروید گرفته شده بود از او تمجید شد و وی را کاشف نا خود آگاه خواندند اما فروید در پاسخ گفته بود : من کاشف نا خود آگاه نیستم ، شاعران کاشف نا خودآگاهند ، من فقط راهی را نشان داده ام که توسط آن می توان نا خود آگاه را تحلیل کرد .
نقش تخیل که همان خواب های در بیداری شاعران است در نقد از اهمیت زیادی بر خوردار است .
افزایش آگاهی برای حکومت کردن طبقاتی ، نکردن طبقاتی . حکومت شدن و نشدن طبقاتی . طبقات ؟ چند تا ؟ چرا ؟ بلند و ترس ناک است سقوط ، افتادن . سعود ، پله ها . جهشی ، پرشی . راه رشد غیری ، نه غیری . فاش کردن اصرار نهان تو . دانستن جای سقوطت .
مشاهده می شود که در داخل هر فکری فکر دیگری ظاهر شده و به آن ترتیب داستان روایت می شود .
تعریف ساده ی خواب دیدن در بیداری آن است که در هنگام انجام یک عمل به گوشه ای خیره شده یا نشده در فکر فرورفته و از داخل ان فکر به فکر های دیگری پاساژزده تا جایی که عمل اولیه فراموش شود .بر فرض کسی در حال ظرف شستن باشد نا گاه به فکر دوران کودکی اش بیفتد بعد به فکر یک خاطره ی حسی دوران بلوغ و از داخل آن هم به یاد بحث چند روز پیش با دوستش بیفتد و همین طورادامه دهد تا یک صدا یا تکان خوردن حجمی او را به خود آورد آن گاه بدون آن که متوجه شده باشد تمام ظرف ها را شسته ، پاک کرده و در جای خودش قرار داده است .
اگر بخواهیم خواب دیدن در بیداری متن را نقد و تحلیل کنیم باید به برش های غیر ارادی در متن تکیه کنیم ، چیز هایی که در ادبیات آن ها را جوهر، الهام و غیره نام نهاده اند . کمکی که علم روان شناسی در این مورد به نقد می کند آن است که دیگر به خرافاتی که گذشته گان بر ادبیات تحمیل کرده بودند توجه نکنیم مثلا آن ها به ضمیر نا آگاه متن وارد نبودند و همواره فکر می کردند و فکر می کنند که به آن ها الهام یا وحی می شود . اکنون به کمک این علم می دانیم که جوهر شعر چیزی جز بروز ناخود آگاه متن نیست .
اتفاق مهمی که در خواب دیدن در بیداری متن رخ می دهد " جریان سیلان ذهن " است و اتفاقا جریان سیلان ذهن یکی از مهم ترین شاخصه های متون پست مدرن است . بر اساس این مهم که جریان سیلان ذهن رابطه ی تنگاتنگ با روان شناسی دارد، نقش نقد روان کاوی را بهتردرک می کنیم چون اساسا یک روان کاو است که می تواند از فرایند های ذهن آگاه باشد .
یک ذهن غیر پیچیده و سطحی هیچ گاه روان کاوی را نمی طلبد ، ذهن غیر پیچیده مثل متون مدرن که در متون مدرن روایت در سطح منطقی زمان حرکت می کند مثل منطق سال ، روز ، ماه . یا دیروز ، پریروز ، امروز یعنی زمان به صورت تر تیب دار حرکت کرده و از نقطه ی " آ " به نقطه ی " ب " متصل می شود
زمان ترتیب دار* : A—B—C—D—E
اما جریان حرکت ذهن در متون پست مدرن به صورت کرو نا جیکال حرکت کرده و
غیر ترتیب دار است : (A----B-----
E------ ) B----E
C------- D)
D-------- A(
طبیطتا این ذهن پیچیده برای روان کاو – منتقد حائز اهمیت تر از آن ذهن خطی و غیر پیچیده است .
درمتن حکومت و محکومیت نوبتی نوشته ی مظاهر شهامت ،ذهن از هم گسسته و ما را مشتاق به کاویدن لایه های پنهان و پیچیده ی خود می کند . داستان در جاهایی به بی زمانی رسیده واجازه ی هیچ نقطه گذاری زمانی ذهنی را به ما نمی دهد . این سیلان ذهن از همان ابتدای داستان اتفاق افتاده و تقریبا به کل ذهنیت متن تسری پیدا کرده بجز در چند نقطه که ما شاهد نقطه گذاری زمان ذهن هستیم – روی آن یاد داشت بنویس فردا ... ، حالا بگیر بخواب – که هنگام شب را نشان می دهد و – همان ساعت زلزله ی شدیدی را تجربه می کنم – که ذهن به زمان آینده پرتاب شده است .
غیر از این ها نکته ای که باید مورد توجه منتقد باشد آن است که از طریق مجاز جزء به کل یا بلعکس بتواند به فرایند های آشفته ی متن دست یابد و مسایل و زیبایی های متن را معرفی و نقد کند . – می زنی نمی زنم . یکبار دیگر یکبار دیگر بار دیگر – با شناخت فرایند های آشفته و بر رسی مشغله ی ذهن( opesession) متن وبا پشتوانه ی روان کاوی می توان کاراکتر داستان حکومت و محکومیت نوبتی را یک شخصیت اشتقاق یافته ( splitpersonality ) نام نهاد .
شخصیت اشتقاق یافته را به شخصیتی می گویند که همزمان دارای دو شخصیت مستقل باشد . البته نباید شخصیت اشتقاق یافته را با چند شخصیتی ها یا با شخصیت از هم گسیخته اشتباه گرفت . شخصیت از هم گسیخته به شخصیتی اتلاق می شود که سا مانه ی شخصیت او به کل از هم گسسته شده باشد و فرد دارای شخصیت از هم گسیخته امکان دارد به خود و دیگران آسیب برسان